Od pastirskog rocka do simfonijskog orkestra

i čime od svijeta da se braniš
kao ruža
sa dva smješna trna? ili snom?

English: Bijelo Dugme on wikipedia
Goran Bregović on wikipedia

Lider i osnivac grupe, Goran Bregovic (rodjen 22. marta 1950. godine u Sarajevu) u djetinjstvu nije pokazivao veliku sklonost ka muzici. Iz drugog razreda nize muzicke skole (odsjek violina) izbacen je kao lijen i netalentovan. Kada mu je majka pocetkom sezdesetih godina kupila gitaru, pocetnicke lekcije dobio je od Ede, brata scenariste Abdulaha Sidrana. Prvi, bezimeni sastav osnovao je u osmom razredu osnovne skole. Goran je zelio da upise srednju likovnu skolu, ali je majka, uplasena da se tamo skupljaju homoseksualci, insistirala da se opredijelii za saobracajnu tehnicku skolu. Pristao je pod uslovom da mu dozvoli da pusta kosu. Uz tu skolu islo je i mesto basiste u grupi Izohipse u kojoj se nije dugo zadrzao, kao ni u saobracajnoj skoli. Presao je u gimnaziju i u grupu Bestije. Vec sa sesnaest godina poceo je sam da se izdrzava, pa je svirao narodnjake u kafani u Konjicu, prodavao novine i radio na gradilistima. U to vreme Zeljko Bebek (rodjen 16. decembra 1945. godine u Sarajevu) pjevao je u grupi Kodeksi, jednom od znacajnijih sarajevskih sastava tog vremena. Grupa je kuburila sa bas gitaristima koji su se smenjivali kao na pokretnoj traci. Na koncertu Bestija, Zeljko je zapazio Gorana i preporucio ga kolegama iz grupe. Tako su Kodeksi poceli da rade u sastavu: Edo Bogeljic, osnivac i gitarista, Ismeta Dervoz, vokal (kasnije presla u Ambasadore), Lucano Paganoto, bubnjevi i Zeljko Bebek, vokal i ritam gitara. Za Gorana se tada interesovao i sastav Pro arte, ali mu njihovo vidjenje soul muzike nije bilo primamljivo. Leta 1969. godine odlaze na tezgu u dubrovacki Splendid bar gdje sviraju klasican repertoar za turiste. Pred ljeto su ostali bez Ismte Dervoz koja je napustila grupu i posvetila se fakultetu. Ipak, uocio ih je Italijan Renato Pacifiko i ponudio im da dva mjeseca sviraju u njegovom klubu u Napulju. U tu avanturu su se upustili pocetkom 1970. godine uvezbavsi progresivni repertoar na tragu Dzimi Hendriksa i grupe Cream. Medjutim, poslije prvih svirki Renato ih je vidno razocaran uputio da sviraju kazacok i slicno, kao u Dubrovniku. Uoci isteka prvog dvomjesecnog ugovora Edo Bogeljic se vratio u Sarajevo i Goran prvi put prelazi na solo gitaru. Kao basista angazovan je jedan italijanski muzicar, a kada je on odustao, leta 1970. godine Goran i Zeljko pozivaju Zorana Redzca (rodjen 29. januara 1948. godine u Sarajevu) koji je u to vrijeme svirao u sastavu Cicci. Zoran je doveo i kolegu iz grupe, bubnjara Milica Vukasinovica (rodjen 9. marta 1950. godine u Beogradu). I kada su se sva cetvorica nasla na okupu, stvari su krenule u sasvim drugom pravcu. Kodeksi su do tog trenutka sasvim solidno zivjeli, svirali su u dva kluba, drzali se komercijalnog repertoara i stekli redovnu publiku. Milic Vukasinovic ih je sve inficirao novim vidjenjem muzike. Poceli su da sviraju u skladu sa onim sto su tada snimali Led Zeppelin i Black Sabbath. Dvije nedelje po njegovom dolasku, dobili su otkaz na svim mjestima na kojima su svirali. Bez angazmana, sa nesto ustedjevine, ostali su na ostrvo Kapri. Pozvani su da svoju novu muzicku koncepciju predstave na ostrvu Iskia. Po zavrsetku ljeta prestaje i taj angazman. Vracaju se u Napulj gdje jedva prezivljavaju. Postupno se iz te kombinacije izdvajao Zeljko Bebek. Prvo su ga natjerali da prestane da svira ritam gitaru jer to vise nije u bilo u modi. Bebek se tesko prilagodjavao novom materijalu, a i pjevacki je za njega bilo manje mjesta. On bi otpjevao uvod, a zatim bi ostala trojica improvizovala po pola sata. Uz to, Milic je sve cesce pjevao. Polovinom jeseni 1970. godine Bebek se uvrijedjen vratio u Sarajevo. Samo godinu dana ranije on je bio stub Kodeksa, da bi razocaran otisao kao visak. Njih trojica su nastavili da nastupaju kao Mica, Goran i Zoran. Krajem godine po njih su dosli Goranova majka i Zoranov brat Fadil (basista Indexa) i vratili ih kuci.

Do ljeta 1971. godine nastavili su da nastupaju kao Mica, Goran i Zoran, a onda je Vukasinovic otisao u London. Goran upisuje folozofiju, a u jesen 1971. godine gitarista Ismet Arnautalic ga poziva da formiraju grupu Jutro u kojoj su se nasli Zoran Redzic, bubnjar Gordan Matrak i pjevac Zlatko Hodnik. U Jutru se Goran prvi put ogleda kao kompozitor. Iako punih godinu dana nije govorio sa Bebekom, kada su pocetkom 1972. godine dobili termine u studiju, Goran se odlucio da pozove starog pjevaca. Snimili su “Patim, evo deset dana” koja se pojavila na B-strani singla grupe Jutro. A-stranu je zauzela danas zaboravljena “Ostajem tebi” koju je na Slageru sezone pjevao Zlatko Hodnik. Pjesmu “Patim evo deset dana” Bregovic je kasnije uvrstio na debi album Bijelog dugmeta.

Odmah po snimanju singla, Bebek je otisao u JNA, ali su oni cekali na njegov povratak. Tokom Bebekovog boravka na vanrednom odsustvu snimili su jos cetiri pjesme: “Kad bi’ bio bijelo dugme”, “U subotu mala”, “Na vrh brda vrba mrda”, “Hop-cup” od kojih su se prve dvije, pocetkom 1973. godine pojavile na singlu. Nezadovoljan muzickim pravcem kojim se Jutro krece, Ismet Arnautalic ih je napustio krajem 1972. godine i sa sobom odneo pravo na ime grupe. Oko tog autorstva su se proganjali tokom 1973. godine, a tada su grupi pristupili bubnjar Goran Ipe Ivandic (rodjen 10. decembra 1955. godine u Varesu) koji je prije toga svirao u sastavu Rok i klavijaturista Vlado Pravdic (rodjen 6.decembra 1949. godine u Sarajevu) koji je presao iz Indexa. Sredinom godine, poslije svadje, grupu je napustio Zoran Redzic, a njega je zamijenio Jadranko Stankovic. Za novo ime su se odlucili relativno lako. Buduci da je u Ljubljani vec djelovao sastav pod imenom Jutro, a i publika ih je znala po pjesmi “Kad bi’ bio bijelo dugme”, odabran je taj vizuelno zgodan simbol i grupa je krstena Bijelo Dugme 1. januara 1974. godine.

U to vrijeme su saradivali sa Batom Kosticem, gitaristom YU grupe. Goran je kasnije isticao kako je ta saradnja puno uticala na njegovu dalju muzicku orijentaciju, posebno kada je upotreba folka bila u pitanju. Nove snimke “Top” i “Ove cu noci naci blues”, ponudili su upravo osnovanom sarajevskom Diskotonu. Tadasnji muzicki urednik Slobodan Vujovic ih je odbio uz objasnjenje da su pretrpani i da ce morati da cekaju jos pola godine do objavljivanja singla. Nestrpljivi, istog su dana potpisali petogodisnji ugovor sa Jugotonom. Ta losa procjena Diskotona predstavlja najveci propust u istoriji jugoslavenske diskografije. Zeljko Bebek odlucuje da napusti posao u Savezu zajednica socijalnog osiguranja Bosne i Hercegovine i da, iako ozenjen i sa malim djetetom, krene u rizicnu avanturu. U pocetku su pretezno svirali u manjim gradovima, posebno u Zenici. Kada su shvatili da basista Jadranko Stankovic ne odgovara otpustili su ga i marta 1974. godine pozvali Zorana Redzica. Sljedeci singl sa pjesmama “Glavni junak jedne knjige” (tekst je napisao pjesnik Dusko Trifunovic) i “Bila mama Kukunka, bio tata Taranta” gotovo istovremeno su te 1974. godine objavili Jugoton i Diskoton, jer je Bregovic, suprotno uobicajenim pravilima poslovanja, potpisao i sa Diskotonom ugovor za singl. To im je donijelo dobrodoslu guzvu u stampi i pomoglo prodaju ploce. Prvi veci nastup imali su na BOOM festivalu u Ljubljani 10. maja 1974. godine kada su predstavljeni kao nove nade. Tog ljeta su svirali u hotelu Croatia u Cavtatu i pripremili materijal za prvi album. Treci singl sa pjesmama “Da sam pekar” i “Selma” (autor teksta pjesnik Vlado Dijak), objavljuju 30. avgusta 1974. godine i on predstavlja prelomni trenutak njihove karijere. Obje pjesme ih izbacuju u prvi plan. Tokom septembra su svirali kao predgrupa Jugoslavenskoj pop grupi Tihomira Asanovica, a oktobra u ljubljanskom studiju Akademik za dvadesetak dana snimaju debi album “Kad bi’ bio bijelo dugme”, koji je objavljen vec krajem novembra. Prije tog znacajnog dogadaja, 9. novembra ucestvuju na Skopskom festivalu gdje izvode pjesmu izvjesnog Grigora Koprova. U zelji da se uoci ploce sto vise pojavljuju u medijima, pretrpeli su najvecu bruku u karijeri, kako je kasnije objasnjavao Bregovic. Bebek je nevjesto pjevao na makedonskom, a sindikalni festival nikako nije bio okruzenje za njih. Sljedece veceri nastupili su u beogradskom Domu sindikata na rodjendanskoj proslavi tada kultne emisije Radio Beograda “Vece uz radio”, gde su uz Pop masinu, Smak i Crne Bisere, naprecac osvojili publiku. U to vrijeme vec rade sa agilnim zagrebackim menadzerom Vladimirom Mihaljekom i on im organizuje da 16. novembra sviraju u Sarajevu na oprostajnom koncertu Korni Grupe. Petnaest hiljada okupljenih ljudi docekalo ih je sa odusevljenjem. Bilo je sasvim ocekivano sto je debi album od samog pocetka zabiljezio odlicnu prodaju.

Zapakovan u provokativan omot Dragana S. Stefanovica, koji ce ubuduce ce biti zaduzen za njihova diskografska ruha. Album je donio seriju prijemcevih pjesama, koje je zagrebacki novinar Drazen Vrdoljak krstio kao pastirski rock. Stefanovicev omot je kasnije uvrsten u englesko izdanje knjige koja predstavlja petsto najuspjesnijih omota svijeta. Promocurni Mihaljek krajem februara 1975. godine organizuje Kongres rock majstora na kome su predstavljena cetvorica najboljih domacih gitarista. Buduci da je iza svega stajao Jugoton i Mihaljekova zelja da progura Bijelo dugme, cijela akcija je bila tome podredena. Nezvanicno, na takmicenju je pobijedio Radomir Mihajlovic Tocak, ali kako on nije bio Jugotonov izvodac, nije uvrsten u cetvorku najboljih. Tu su se nasli Vedran Bozic iz grupe Time, Josip Bocek (ex Korni grupa), Bata Kostic i, naravno Goran Bregovic. Svako od njih je snimio jednu stranu na duplom albumu “Kongres rock majstora” (Jugoton 1975.). Bregovic je opredjelio da radi sa svojoj grupom, a pratio ga je Zagrebacki gudacki kvartet. Tu su se nasle pjesme “Ima neka tajna veza” (na tekst Duska Trifunovica), “I kad prode sve, pjevat cu i tad”, “Znam za jedno tiho mjesto” i instrumentala “Minijatura za moju majku”. Cetvorka je krenula i na turneju a pratili su ih clanovi YU grupe, bez gitariste Dragog Jelica koji je tada bio u JNA. U to vrijeme Dugme je objavilo singl sa pjesmom “Da mi je znati koji joj je vrag”, a zatim su krenuli na iscrpnu jugoslovensku turneju. Vec u proljece 1975. godine vazili su za najpopularniji jugoslovenski sastav.

Uoci snimanja druge ploce povukli su se u selo Borike u Istocnoj Bosni na visinske pripreme. Razradjivala se ploca koja je morala da potvrdi kako prvi uspjeh nije bio sluacajan. Album “Sta bi dao da si na mom mjestu” sniman je tokom novembra 1975. godine u Londonu sa producentom Nilom Harisonom (Neil Harrison). Bas gitaru je svirao Zeljko Bebek, jer je Zoran Redzic uoci snimanja tesko povrijedio prst lijeve ruke. Tekst za naslovnu pjesmu napisao je Dusko Trifunovic, a autor ostalog, materijala bio je Bregovic. Udarni hitovi bili su “Tako ti je, mala moja, kad ljubi Bosanac”, “Dosao sam da ti kazem da odlazim”, “Ne gledaj me tako i ne ljubi me vise”, Upakovana u raskosan omot, ploca je imala vecu cijenu od uobicajene, pa ipak je za kratko vrijeme otisla u tirazu vecem od 200000 primeraka. Zbog njih je Jugoton izumio dijamantsku plocu jer su prvi dostigli tako visoko tiraze.

Šta bi dao da si na mom mjestu

Odmah po objavljivanju ploce odlaze na turneju po Kosovu i Makedoniji. Umjesto Zorana Redzica, bas svira Mustafa Kurtalic. Najavljuju veliki koncert za Novu Godinu u beogradskoj Hali sportova iz Pop masinu, Buldozer i Cod. Iako je krenula intenzivna reklama, koncert je bez objasnjena otkazan. Grupa je bila pozvana da za Novu Godinu svira drugu Titu u Hrvatskom narodnom kazalistu. Dezurni iz protokola prekinuli su njihov nastup poslije nekoliko minuta jer su se prepali glasne muzike. Buduci da je Zoran Redzic otisao u JNA, u grupu je stigao Racic gitarista i vodja grupe Formula 4. Racic je dobio ulogu privremenog basiste, a prvi zadatak mu je bila jugoslavenska turneja. U Sarajevu ih je gledalo 15000 mladih, a u Beogradu su tri puta prodali halu Pionir sto prije njih nikome nije poslo za rukom. “Dugmemanija”, kako su je tada zvali, uzela je pun zamah, a po novinama su se rasplamsale polemike za i protiv. Marta mjeseca 1976. godine u izdanju PGP RTB, pojavio se retrospektivni album Gorana Bregovica na kome su se nasli prvi snimci grupe Jutro, ali i pjesme koje je uradio za Zdenku Kovacicek, Biseru Veletanlic i Jadranku Stojakovic. Pocetkom aprila 1976. godine clanovi grupe su se spremali da sviraju nasim iseljenicima u Americi. Doduse, posumnjali su da je u tu organizaciju umijesana i hrvatska emigracija. Od koncerata su odustali, ali ne i od odlaska u Ameriku. Tamo su snimili Ipetov singl sa pjesmama “Dzambo” i “Vatra” i Bebekov sa pjesmama “Milovan” i “Goodbye Amerika”. Juna mjeseca clanovi grupe odlaze na radnu akciju “Kozara 76″ sto je bio vjest Bregovicev odgovor na sve kritike o prozapadnoj orijentaciji. Bregovic, Bebek i Racic su se sa radne akcije vratili okiceni udarnickim znackama. Pocetkom jeseni u JNA su otisli Ipe Ivandic i Vlado Pravdic, a na njihova mjesta su regrutovani Milic Vukasinovic iz Indexa, dok je prelazak Laze Ristovskog iz grupe Smak odjeknuo kao fudbalski transfer.

Treci album su opet pripremali u Borikama. Ploca je prvobitno trebalo da se zove “Sve se dijeli na dvoje, na tvoje i moje”, po pjesmi Duska Trifunovica koju je svojevremeno pjevala Jadranka Stojakovic. Bregovic na taj tekst nije stigao da napravi muziku, pa je smislio naslov albuma “Hocu, bar jednom da budem blesav”. To nije odgovaralo Jugotonu, pa je nadena kompromisna varijanta “Eto!Bas Hocu!”. Album je opet sniman u Londonu, producent je bio Nil Harison, a bas je svirao Bebek. Album je u javnost stigao 20. decembra 1976. godine. Na ploci se nasla ambiciozna balada “Sanjao sam nocas da te nemam”, kao i “Lose vino” iz repertoara Zdravka Colica (muzika Bregovic, tekst Arsen Dedic), jednostavna “Nista mudro”, folklorna ” Slatko li je ljubit tajno” i “Dede, bona, sjetise, de tako ti svega”. U medjuvremenu je Ljubisi Racicu dozlogrdilo da svira velike koncerte za mali honorar, pa je trazio povisicu. Dobio je otkaz. Zamijenio ga je Sanin Karic (ex Teska industrija). Njih petorica aprila 1977. godine odlaze na turneju po Poljskoj gdje su odrzali devet koncerata. Najavljivani kao “Vodeca jugoslovenska grupa mladog pokoljenja” izazvali su odusevljenje publike nenaviknute na glamurozni rock. Po povratku, grupi su se prikljucili Zoran Redzic koji je odsluzio vojsku i Ipe Ivandic jer je privremeno proglasen nesposobnim za vojnika. Jugoslavenska turneja nije tekla glatko. Koncerte su pratili tehnicki problemi, a publika se nije odazivala u istom broju kao prethodne godine. Grupu su razjedali unutrasnji sukobi, a kada su prekinuli turneju po jadranskoj obali, sasvim ozbiljno je pocelo da se govori kako su pred raspadom. Otkazani su koncerti u Zagrebu i Ljubljani na kojima je trebalo da se snima zivi album. Kritike koncerata su bile uzdrzane i grupi je prvi put poslije cetiri godine krenulo slabije. Trebalo je smisliti nesto veliko.

Po ideji novinara Petra Popovica odluceno je da 28. avgusta 1977. godine, kao oprostaj pred Goranov odlazak u JNA, odrze besplatan koncert kod beogradske Hajducke cesme. Goran je na tom mjestu vec nastupao sa grupom Jutro maja 1973. godine kada je Pop masina organizovala besplatan koncert, tako da je bio svjestan pogodnosti prostora. Te veceri posjeta je prevazisla i najoptimistickije planove organizatora. Procjene su se kretale od 70000 do 100000 mladih, okupljenih na proplanku u Topcideru, sto je u svakom slucaju bio najveci skup poklonika u dotadasnjoj domacoj istoriji rock muzike. Poslije predgrupa Zdravo, Leb i sol i drugih, na na binu je izaslo Bijelo dugme, odsviralo uspjesan koncert i izaslo iz krize. Dio te atmosfere zabiljezen je u filmu “Nije nego” reditelja Mice Milosevica. Ispostavilo se da audio snimci sa nastupa tehnicki nisu odgovarali za zivu plocu, pa su 25. oktobra iste godine u sali Djuro Djakovic u Sarajevu odradili jos jedan nastup. Ti snimci uvrsteni su na album “Koncert kod Hajducke cesme”. Naslov je djelimicno opravdan jer su za plocu koristili reakciju publike kod Hajducke cesme. Po zavrsetku miksovanja koncertne ploce, Bregovic je otisao u vojsku u Nis.

Bila je to pauza za grupu ali ne i za njene clanove. Zeljko Bebek je juna 1978. godine objavio solo album “Skoro da smo isti” inspirisan simfo rockom. Snimio ga je sa bubnjarom Djidjijem Jankelicem (ex Formula 4 i Cisti zrak), gitaristom Edom Bogeljicem, klavijaturistom Nevenom Pocrnjicem i uz ucesce Filharmonije. Ploca je naisla na ravnodusan prijem kritike i publike. Laza i Ipe uz pomoc gitariste Vlatka Stefanovskog, basiste Zlatka Holda, pjevaca Gorana Kovacevica, tekstopisca Ranka Bobana i Ipetove sestre Gordane, snimil su u Londonu album “Stizemo” koji se pojavio septembra 1978. godine. Poneseni svojim radom, uz dosta teskih rijeci po stampi, oprostili su se od Bijelog dugmeta. Upravo zbog toga Dugme nije sviralo na rock veceri tradicionalnog susreta jugoslovenskog stvaralastva mladih “Mladost Sutjeske” 11. juna iste godine. Uz obrazlozenje da Bregovica nisu pustile vojne vlasti, na Tjentistu su se kao posmatraci pojavili samo Bebek i Redzic. Zato je Bregovic stigao u Sarajevo nekoliko dana kasnije da na Devetom Kongresu SSO Bosne i Hercegovine primi plaketu u ime grupe. Uoci objavljivanja albuma “Stizemo”, 10. septembra 1978. godine uhapsen je Ipe Ivandic zbog posjedovanja hasisa. Optuznica je obuhvatila i ostale sa albuma “Stizemo”. Ipe je dobio tri godine zatvora, Goran Kovacevic, godinu i po, Ranko Boban, godinu a Zlatko Hold, sest mjeseci. Zbog specificnog psihickog stanja, Ipe je na izdrzavanje kazne otisao tek pocetkom 1981. godine.

Na zadnjem sjedištu moga auta

U jesen 1978. godine grupa se pojacana novim clanom Djidjijem Jankelicem i povratnikom Vladom Pravdicem okupila u Niskoj Banji gdje su sa Goranom zapoceli pripreme za novu plocu. Kada su ih oficiri provalili, zabranili su Goranu izlaske iz kasarne, tako da su se u Sarajevu okupili tek 1. novembra 1978. godine, po njegovom izlasku iz vojske. U Studio V Radio Beograda usli su vec pocetkom januara sledece godine. Objavljivanje albuma “Bitanga i princeza” pratila je serija cenzorskih poteza Jugotona. Odbijen je omot Dragana Stefanovica zbog “vulgarnosti”. Nije prihvacena fotografija na kojoj zenska noga sutira muskarca u kriticno polje izmedju nogu. Plocu je na kraju upakovao kucni dizajner Jugotona I.Ivezic. Iz pjesme “Ala je glupo zaboravit njen broj” izbacena je psovka “Koji mi je moj”. Iz kljucne balade “Sve ce to, mila moja, prekriti ruzmarin, snjegovi i sas”, stih “A Hrist je bio kopile i jad” promijenjen je u “A on je bio kopile i jad.” Po obavljenim intervencijama ploca se pojavila polovinom marta 1979. godine i proglasena je njihovim prvim, zaista zrelim albumom. Urbana, potpuno lisena folk uticaja, na tragu Egziperijevog “Malog princa” donijela je pored navedenih pjesama “Na zadnjem sjedistu mog auta”, “Bitanga i princeza”, “Ala je glupo zaboravit njen broj” , “Kad zaboravis juli” u kojima su ih pratili simfonijski orkestri, orkestar i hor. Aranzman za “Sve ce to…” napisao je Ranko Rihtman, a za “Kad zaboravis juli” Vojkan Borisavljevic. Produkciju je radio Nil Harison. Ploca je tirazno oborila prethodne rekorde, a kriticari lista “Zdravo” proglasili su je plocm godine. Shodno tome i turneja je bila uspjesna. U Beogradu su pet puta prodali halu Pionir, a sav prihod su uplatili postradalima od zemljotresa u Crnoj Gori. Na velikim koncertima ih je pratio hor “Branko Krsmanovic” i simfonijski orkestar. Na stadionu JNA 22. septembra organizovali su koncert pod nazivom Rock spektakl 79. Uz brojne predgrupe: Opus, Suncokret, Siluete, Parni valjak, Generacija 5, Kako (kasnije Piloti), Prljavo kazaliste, YU grupa, Revolver (iz Trsta), Metak, Boomerang, okupili su oko 70000 posjetilaca. U to vrijeme Goran je prvi put radio muziku za film i to za “Licne stvari” Aleksandra Mandica. Pjesme “Pristao sam bicu sve sto hoce” (tekst Dusko Trifunovic) i “Sta je, tu je” nasle su se na singlu.

Tokom 1980. godine grupa je bila na rasputu, a Goran je pretezno boravio u Parizu. Krajem iste godine objavili su plocu “Dozivjeti stotu” nastalu pod uticajem novog talasa. Plocu je prvi put producirao Bregovic, sto ce kasnije redovno ciniti. Sem pjesama “Pristao sam, bicu sve sto hoce” i “Pjesma mom mladjem bratu”ostale su u duhu novog vremena. U temama “Ha ha ha” i “Tramvaj krece” (ili kako biti heroj u ova sugava vremena)”, Bregovic prvi put nudi politicku obojenost, sto je takodjer bila karakteristika novotalasnih sastava. Turneju po Jugoslaviji zapoceli su 24. februara u Sarajevu, zavrsili je 5. aprila u zagrebackom klubu Kulusic, gdje su snimili drugi koncertni album. LP je pod nazivom “5. april `81″ stampan u ogranicenom tirazu od 20000 primeraka i sem starih pjesama, tu se nasla obrada hita Indexa “Sve ove godine”. U Beogradu su te godine svirali u vise navrata. Pored dva promotivna koncerta u Pioniru, pocetkom septembra su se pojavili na rock festivalu na Hipodromu, a odsvirali su tri nastupa uoci i poslije Nove Godine u hali Pinki. Pocetkom 1982. godine svirali su u Austriji, u Insbruku u okviru manifestacije na kojoj je buduci domacin zimske Olimpijade bio u posjeti bivsem. Na povratku su im na carini zaplijenili opremu i odrezali prilicno visoku kaznu. Da bi se finansijski potkrpili, tokom jula i avgusta 1982. godine odrzali su turneju po Bugarskoj na kojoj su odsvirali cetrdeset jedan koncert. Procenjuje se da ih je tokom tih mjesec i po dana vidjelo preko 120000 ljudi. Buduci da je Djidji Jankelic aprila mjeseca otisao u JNA, na turneji je za bubnjevima sjedio Garabet Tavitjan, bivsi clan grupe Leb i sol. Po izlasku iz zatvora, grupi se krajem 1982. godine pridruzio Ipe Ivandic. U isto vrijeme u javnosti se pojavila informacija da je Bregovic izbacen iz Saveza komunista Jugoslavije zbog toga sto nije dolazio na sastanke pri mjesnoj zajednici. Buduci da je ideja komunizma vec bila u opadanju taj slucaj nije nanio nikakve stete grupi.

Doživjeti stotu

Februara 1983. godine grupa je objavila album “Uspavanka za Radmilu M.” kojim je Bregovic planirao da se oprosti od publike i da poslije turneje rasformira grupu. Kao gost, na snimanju je ucestvovao Vlatko Stefanovski. Stos pjesma bila je “Kosovska” otpjevana na albanskom jeziku, intrigantna zbog rovitog politickog stanja na Kosovu. U ostalim pjesmama Bregovic se bavio muzickim fazama kroz koje je grupa prolazila tokom karijere. Planirano je bilo da koncert na beogradskom Sajmistu 24. aprila bude posljednji, ali je izuzetan odziv publike naveo Bregovica da odustane od prekida rada. Pred kraj turneje, 16. maja u Beogradu su odradili klupski koncert u SKC-u.

Ako možeš zaboravi

Po obicaju, grupa je opet dobila duzi odmor, a Goran je otisao na put oko svijeta. Za to vrijeme Bebek je snimio drugi solo album “Mene tjera neki vrag” i zvanicno je napustio grupu 23. aprila 1984. godine.

Bijelo Dugme 1 dio
Bijelo Dugme 2 dio
Bijelo Dugme 3 dio